EERSTE HULP BIJ FINANCIËLE TEGENSLAG

schuldvrij

Schuldhulpverlening komt altijd te laat. Daarom is het tijd voor radicale schuldpreventie. Pieter Hilhorst en Jos van der Lans schetsen de contouren van een nieuwe aanpak die mensen weer veerkrachtig kan maken: een systeem van Zelfverzekerde Financiën.

Schulden staan bij de meeste sociale wijkteams bovenaan de top tien van problemen van bewoners. Een wijkteammanager uit Rotterdam schat zelfs dat negen van de tien mensen dat bij zijn wijkteam aanklopt in financiële nood verkeert. Eén van de beloften van de decentralisaties is dat problemen op alle leefdomeinen (wonen, werken, inkomen, relaties) in een vroeg stadium in hun samenhang worden aangepakt. Dan is het essentieel om ook iets aan de schulden te doen, want schulden zijn een pechmagneet. Alle problemen klonteren samen rond een gebrek aan bestaanszekerheid. En als er geen oplossing in het verschiet ligt voor de schulden is het moeilijker iets te doen aan andere problemen. Mensen met schulden zijn langer werkloos en vaker ziek. Iedereen is inmiddels wel doordrongen van het desastreuze effect van schulden op de samenleving. Het NIBUD schat de kosten voor de samenleving op 11 miljard euro.

Tegelijkertijd weten we dat mensen lang wachten voor ze om hulp vragen. De schuld is dan door incasso- en gerechtelijke kosten al enorm opgelopen. Mensen die aankloppen bij schuldhulp hebben gemiddeld een schuld van € 38.500,-. Ongeveer 30 procent van dat bedrag bestaat uit extra kosten. We weten ook dat veel mensen om allerlei redenen niet voor schuldsanering in aanmerking komen. Het hoogste doel voor hen is het stabiliseren van de schulden. Dit komt erop neer dat mensen jarenlang moeten leven van een absoluut minimum. Perspectief op inkomensverbetering is er niet en dus is er ook geen prikkel om te werken.

Waarom doen we niks aan de oorzaak van deze sociale ellende?

Ongerijmdheden van financiële zelfredzaamheid.
Dat komt omdat onze omgang met financiële zelfredzaamheid getekend wordt door drie ongerijmdheden. Ten eerste geloven we heilig in eigen verantwoordelijkheid, maar weigeren we om de ultieme consequenties te accepteren van die eigen verantwoordelijkheid. We willen namelijk niet dat ouders met kinderen op straat belanden. En dus tuigen we – dat is de tweede ongerijmdheid – een heel duur systeem op om mensen die de eigen verantwoordelijkheid niet aan kunnen te disciplineren met incassobureaus, gerechtsdeurwaarders en bewindvoerders. Is het niet slimmer om minder geld te steken in het dweilen en meer geld te steken in het repareren van de kraan? En tot slot wordt er wel wat gedaan aan preventie, maar is dat vooral gericht op een verstandige omgang met geld en leren budgetteren. Tegelijkertijd weten we uit Amerikaans onderzoek van Sendhil Mullainathan en Eldar Shafir, dat mensen die te maken hebben met schaarste juist moeilijker verstandige beslissingen nemen. Er is een grote gerichtheid op de korte termijn en door de geldzorgen-stress wordt juist een deel van het verstand uitgeschakeld.

Het wordt tijd om deze drie ongerijmdheden op zijn kop te zetten. Het wordt tijd voor radicale schuldpreventie. Dat kan door veel gerichter te investeren in het voorkomen van schulden. De meeste mensen die in schulden verstrikt raken hebben geen zicht op hun inkomsten en uitgaven. Daar moet de aanpak beginnen. Nu gebeurt dat pas als mensen zakken voor het financiële zelfredzaamheidsexamen. Pas dan komen ze in aanmerking voor budgetbeheer of beschermingsbewind. Het is beter om eerder te onderzoeken of mensen het met ondersteuning wel kunnen.